Wederopbouwerfgoed
De wederopbouw, ruimte voor nieuwe ideeën
Na de Tweede Wereldoorlog lagen verschillende Nederlandse steden in puin als gevolg van de gevechtshandelingen die hadden plaatsgevonden. De Nederlanders stonden dan ook voor de taak hun land opnieuw op te bouwen. Al tijdens de oorlog waren de eerste plannen hiervoor gemaakt.
De wederopbouw van Nederland richtte zich niet alleen op het herstel van de verwoeste binnensteden, maar vooral op het verhelpen van de woningnood. Uitbreidingsplannen met grote aantallen woningen moesten het tekort aan woonruimte verhelpen. Het was dus zaak snel, goedkoop en veel te bouwen.
Al in de jaren ’30 hadden enkele voorstaande architecten en stedenbouwkundigen zeer vernieuwende ideeën over hoe de moderne stedenbouw eruit zou moeten zien. Maar voor de oorlog kregen zij met deze ideeën eigenlijk geen voet aan de grond. Pas na de oorlog kregen zij, vooral door de noodzaak om snel en veel te bouwen, de ruimte om deze ideeën werkelijk toe te passen.
Aan de opzet van de nieuwe wijken lag de wijkgedachte ten grondslag. De wijk was naar de mening van de toonaangevende architecten het decor waaraan de bewoners het grootste deel van hun identiteit ontleenden: de wijk was immers de plaats waar men winkelde, naar school ging en ’s zondags de kerk bezocht. Binnen dit decor kreeg kunst een bewuste plek, vanwege de opvoedende waarde. Veelzeggend is het gegeven dat kantoren en “werkplaatsen” niet in de woonwijken werden ondergebracht: de wijk was gericht op het gezinsleven en het daaraan gekoppelde contact tussen de generaties. Men stond een verbetering van het contact tussen bevolkingsgroepen voor, in de wijk was plaats voor een mix van sociale klassen. Het doel van de architect was om de wijk zó te ontwerpen dat er een ware gemeenschap kon ontstaan, waarin de wijkbewoner zijn leven lang een overzichtelijke en vertrouwde levenskring had.
Nu staan in de wederopbouwwijken opnieuw hijskranen en steigers. Nergens in Nederland wordt zoveel gesloopt, gebouwd en gerenoveerd als in deze wijken. Dat hoeft alleen al door de hoeveelheid woningen die zich in deze wijken bevindt, niet te verbazen. Twee van zeven miljoen Nederlandse woningen bevinden zich in wijken die gebouwd zijn in de periode van de wederopbouw (1945-1965).
Het grootschalig ingrijpen in wederopbouwwijken is het gevolg van het negatieve sociale imago, dat veel wijken hebben. In het kielzog hiervan spelen ook de volgende zaken:
· in esthetisch opzicht ervaart men de wijken als verouderd
· in de openbare ruimte is verpaupering aan de orde
· de meeste woningen heten niet meer te voldoen aan de huidige woonwensen
· sommige woningen vertonen technische mankementen
· het verhaal van de wederopbouw en de visie achter de wijken zijn onbekend
Het hierboven geschetste beeld is eenzijdig. Veel mensen, in Nederland ongeveer 4,5 miljoen, wonen in een wederopbouwwijk. Veel anderen hebben er gewoond of kennen mensen die er wonen.
Veel mensen wonen juist met plezier in een wederopbouwwijk. Zij hebben er juist voor gekozen om hier te wonen. Vanwege de gunstige prijzen, de ligging nabij het stadscentrum, de ruime opzet met veel groen. Juist om die kwaliteiten, die nu zo vaak over het hoofd gezien worden. Voor veel starters en mensen met een kleinere beurs is dit precies de plek die ze zoeken.
De nuchtere constatering dat naoorlogse woningen niet meer beantwoorden aan de huidige vraag is te kort door de bocht. En de oplossing van grootschalige sloop is niet altijd de juiste. De huidige woonvraag van veel mensen vertoont nog veel overeenkomsten met de woonwensen van vroeger. De bestaande wijken bieden kwaliteiten waarop voortgebouwd kan worden. Het handhaven van bestaande gebouwen en infrastructuur doet recht aan de kwaliteiten van de gebouwen, bestaande sociale structuren en de daaraan verbonden herinneringen.
Inmiddels zijn veel wijken uit de wederopbouw op de schop gegaan of staan er ingrijpende herstructureringsopgaven op stapel. De meeste van deze programma’s gaan uit van grootschalige sloop en nieuwbouw, die zich vaak opvallend onderscheidt van wederopbouwarchitectuur: er zijn zelfs wederopbouwwijken waarin op grote schaal woningen in de nu populaire “jaren ’30-stijl” worden gebouwd. Bij het resultaat van dergelijke metamorfoses herinnert niets meer aan de oorspronkelijke wijk, die in velerlei opzichten een toonbeeld is van de periode van wederopbouw, een zeer belangrijke periode in de geschiedenis van Nederland. Een deel van het collectieve en het persoonlijke geheugen is dan verdwenen. Zo verdwijnt ook ongemerkt de voor de wederopbouw zo kenmerkende toegepaste kunst.
Ruim vijftig jaar na de wederopbouw is de samenleving van nu niet dezelfde als van toen. Een fenomeen dat vijftig jaar geleden nog nauwelijks aan de orde was, is bijvoorbeeld de ontkerkelijking. Als gevolg hiervan en de fusie van een aantal kerken tot de Protestantse Kerk in Nederland, staan er steeds meer kerken leeg. Ook de kerken in de wederopbouwwijken hebben met deze problematiek te maken.
